Psalm 23 – Scepter of stok?

Inleiding

In Psalm 23:4 staat de befaamde regel: ‘Uw stok en Uw staf die vertroosten mij’. Gewoonlijk wordt de stok gezien als het gereedschap van een herder om de dieren veilig te kunnen leiden. Het Hebreeuwse woord 'sjeevet' hoeft echter niet perse met ‘stok’ vertaald te worden. Dit woord betekent namelijk ook ‘scepter’. Kunnen wij dit woord in Psalm 23 ook met ‘scepter’ vertalen? Klopt de algemeen aanvaarde herderlijke context van deze psalm of is er ook sprake van een koninklijke context? En wat zijn daarvan de consequenties voor de uitleg van deze Psalm? Ga mee op ontdekkingsreis in deze prachtige Psalm.

Context: herderlijk en koninklijk

Vertalen is altijd kiezen. Hebreeuwse woorden overlappen nooit volledig met Nederlandse woorden. Daarom moet je in een vertaling een keuze maken, waarbij je andere opties laat liggen. Zo ook met ‘stok’ of ‘scepter’. Vaak wordt voor ‘stok’ gekozen en wordt de betekenis van de ‘scepter’ vergeten. Om een verantwoorde keuze te kunnen maken voor stok of scepter, moeten we bepalen of de context van Psalm 23:4 vooral een herderlijke is of een koninklijke of misschien allebei.

Hierbij is het goed om te beseffen dat herderschap en koningschap in de Bijbel nauw bij elkaar horen. Zo hoedde Mozes bijvoorbeeld eerst veertig jaar schapen, voordat hij het volk mocht ‘hoeden’ en ook koning David is voor zijn koningschap herder geweest. We zien dus in de Bijbelse taal dat concepten van herderschap vaak ook op het koningschap betrokken worden. Deze betekenis speelt op de achtergrond altijd mee. Afhankelijk van de context komt de ene of andere betekenis sterker naar voren, maar de andere klinkt mee…

Psalm 23:1 ('De HEER is mijn herder') begint met JHWH als Ro’i te bestempelen. Dit woord betekent ‘herder’, maar kan ook in overdrachtelijke zin als ‘heerser’ vertaald worden. Het koningschap klinkt dus al vanaf vers 1 op de achtergrond mee. Het herderschap komt in de eerste twee verzen wel het sterkst naar voren, gezien het gaat over grazige weiden en wateren.

In vers 3 ('Hij leidt mij...') lijkt de focus te verschuiven van een herderlijke naar een koninklijke context. De beelden van het herderschap worden hier meer in overdrachtelijke of geestelijke zin opgepakt. God doet de ziel van de schrijver terugkeren en Hij leidt hem in een spoor of verschansing van rechtvaardigheid. Rechtvaardigheid heeft met een rechtssysteem te maken en wordt eerder op mensen dan op schapen betrokken. Ook past het rechtssysteem beter bij de koning, dan bij de herder, gezien de koning de rechtspraak deed.

Dan volgt vers 4 met de stok of scepter daarin ('Uw stok en Uw staf...'). Vervolgens spreken de verzen 5 en 6 over de Tempel. Het Hebreeuwse woord 'shulchan' betekent ‘tafel’ en komt het meeste voor in Exodus, waar het steeds om de Tafel van de Toonbroden gaat. Shulchan heeft interessant genoeg dezelfde wortel als 'shalach' wat ‘zenden’ of ‘vergeven’ betekent: de schuld wordt vergeven. En dan volgt de olie van de zalving, wat meer met het koningschap dan met het herderschap samenhangt. En de overvloeiende beker kan gelinkt worden aan de plengoffers. Al met al hebben we hier een drievoudige opsomming: vergeving, zalving en overvloed. In vers 6 wordt de Tempel zelfs letterlijk benoemd ('het huis van de HEER'). De schrijver wil in de Tempel wonen. We zijn in de loop van de Psalm van een herderlijke context in een koninklijke context overgegaan. De Tempel is namelijk Gods heilige paleis op aarde, waar Hij zetelt als Koning.

Vertaling: scepter of stok

Hoe moeten we het Hebreeuwse woord sjeevet in vers 4 dan vertalen? Dit is nog niet zo gemakkelijk te zeggen, gezien we midden in de overgang van de herderlijke naar de koninklijke context zitten. Er valt dus zowel voor scepter als stok wel iets te zeggen. Toch lijkt de vertaling ‘scepter’ hier de voorkeur te genieten, vanwege verschillende redenen:

Ten eerste lijkt de focus al in vers 3 te verschuiven in de richting van het koningschap en de Tempel. Van een schaap kun je namelijk geen rechtvaardigheid verwachten, omdat het geen vrije wil en moreel kompas heeft, zoals een mens.

Ten tweede is het eerste gebruik van een Hebreeuws woord in de Bijbel vaak belangrijk. Dit geeft vaak een blauwdruk van de belangrijkste betekenis van het woord. De eerste keer dat het woordje sjeevet voorkomt is in Genesis 49:10, waar we lezen: 'de scepter (sjeevet) zal van Juda niet wijken en evenmin de heersersstaf van tussen zijn voeten'. De context is hier duidelijk een koninklijke.

Ten derde zien we een prachtige structuur in deze Psalm naar voren komen. In de verzen 1 en 6 kiest de schrijver ervoor om bij JHWH te verblijven. In de verzen 2 en 3 wordt er in de derde persoon over God gesproken (Hij). In de verzen 4b en 5 wordt er in de tweede persoon tot God gesproken (U). De knip zit hem in vers 4a, waar de schrijver zichzelf twee keer te berde brengt (ik). In deze structuur zijn de verzen 1-3 voornamelijk op JHWH als Herder gefocust. Hierbij gaat het over buiten: het onderweg zijn met God. De verzen 4b-6 zijn voornamelijk op JHWH als Koning gefocust. Hierbij gaat het over binnen: het thuis zijn in het Huis van God. Vers 4a is een overgang hiertussen. Dit zou betekent dat het woord 'sjeevet' in vers 4b al binnen de koninklijke context valt. De staf verwijst nog naar het herderschap, maar wordt hier als tweede benoemd. Dit laat ons zien dat het koningschap op de voorgrond treedt.

Ten vierde is het goed in te zien hoe een scepter ons troost kan bieden (vers 4b). Bij een stok is dit lastiger, gezien dit een correctiemiddel of wapen is. Wanneer de Koning ons zijn scepter reikt, dan zijn wij welkom bij Hem en dat geeft een diepe troost.

Het is wel belangrijk om te zien dat deze knip geen harde lijn is. Het herderschap en het koningschap horen bij elkaar en deze betekenissen lopen in elkaar over. Dus zowel stok als scepter zijn betekenissen die meespelen in vers 4. Maar wanneer je een keuze zou moeten maken, dan is scepter naar alle waarschijnlijkheid de meest passende keuze, gezien de structuur en context van de Psalm.

Conclusie

Psalm 23 kent een herderlijke context, die gaandeweg overgaat in een meer koninklijke context. We zien dat God ons als Herder onderweg nabij is en ons uiteindelijk veilig thuisbrengt in zijn heilig Paleis, de Tempel. Als we de structuur van de Psalm in ogenschouw nemen, dan valt vers 4b meer binnen de koninklijke context, dan binnen de herderlijke. Dit betekent dat als we moeten kiezen dat we eerder voor ‘scepter’ als vertaling zouden kiezen, dan voor ‘stok’, hoewel deze beide betekenissen allebei meeklinken. Bij de vertaling met ‘scepter’ snappen we beter waarom deze ons vertroost en past het beter in de Bijbelse lijn.

Aanbeveling

Bedenk altijd dat Hebreeuwse woorden in een andere taal meerdere vertaalopties hebben. Neem de voorgestelde context van een Bijbelvers niet zomaar voor lief en kijk eens waar het woord 'sjeevet' nog meer voorkomt en of ‘stok’ of ‘scepter’ binnen die context beter past.